Jeszcze przed faktycznym okresem kolonizacji w XIII wieku na \u015al\u0105sku [Schlesien] byli \u017bydzi, kt\u00f3rzy – podobnie jak we Wroc\u0142awiu [Breslau] – s\u0105 udokumentowani od 1150 r.\u00b9) To, czy \u017bydzi mieszkali w K\u0142odzku [Glatz], kt\u00f3re do 1742 r. nale\u017ca\u0142o do Korony Czeskiej [Krone B\u00f6hmen], a nie do Ksi\u0119stwa \u015al\u0105skiego [Herzogtum Schlesien], oko\u0142o 1163 r. i – jak podaje jedno ze \u017ar\u00f3de\u0142 – byli prze\u015bladowani, jest bardzo w\u0105tpliwe, poniewa\u017c dowody \u017ar\u00f3d\u0142owe na to pochodz\u0105 z XVII i XVIII wieku. Istniej\u0105 dowody na obecno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w w K\u0142odzku w 1347 r., kiedy to miasto Nowa Ruda [Neurode] zosta\u0142o zastawione \u017bydowi z K\u0142odzka Schmuelowi.\u00b2) Nowa Ruda by\u0142a miastem \u015bredniowiecznym, tj. w\u0142a\u015bcicielem miasta by\u0142 szlachcic, w tym czasie by\u0142 to Hannus W\u00fcstehube, kt\u00f3ry potrzebowa\u0142 kapita\u0142u na budow\u0119 miasta i rozbudow\u0119 okolicznych teren\u00f3w, kt\u00f3ry po\u017cyczy\u0142 od wspomnianego wcze\u015bniej k\u0142odzkiego lichwiarza Schmuela i zastawi\u0142 w zamian miasto Nowa Ruda. Poniewa\u017c W\u00fcstehube sprzeda\u0142 posiad\u0142o\u015b\u0107 Nowa Ruda Henselowi v. Doryn w 1352 r., musia\u0142 do tego czasu wykupi\u0107 zastaw Nowej Rudy.\u00b3) Proces ten wiele m\u00f3wi o funkcji, jak\u0105 \u017bydzi pe\u0142nili w\u00f3wczas na \u015al\u0105sku. W tak zwanej epoce kolonialnej [Kolonialepoche] w XIII i XIV wieku do ekspansji kraju potrzebny by\u0142 du\u017cy kapita\u0142. Pozyskiwanie osadnik\u00f3w przez lokator\u00f3w z zachodu, rekultywacja grunt\u00f3w, zak\u0142adanie wsi le\u015bno-\u0142anowych *1<\/a><\/sup> lub owalnicowych *2<\/a><\/sup> wymaga\u0142o du\u017cego kapita\u0142u, kt\u00f3ry cz\u0119sto by\u0142 dostarczany przez \u017cydowskich po\u017cyczkodawc\u00f3w, kt\u00f3rzy otrzymywali miasta lub wsie pod zastaw. Istniej\u0105 na to dowody r\u00f3wnie\u017c we Wroc\u0142awiu. Wie\u015b Tyniec Ma\u0142y [Klein-Tinz], kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej sta\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 Wroc\u0142awia, zosta\u0142a zastawiona \u017bydowi w 1150 r.\u2074)<\/p>\n\n\n\n \u015aredniowieczna spo\u0142eczno\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u017bydzi na \u015al\u0105sku i w Ziemi K\u0142odzkiej nie wywodzili si\u0119 ze spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich w zachodnich Niemczech, ale z Pragi i Czech, gdzie s\u0105 udokumentowani od 1091 r.\u2075) Powi\u0105zania z nimi mo\u017cna prze\u015bledzi\u0107 jeszcze w p\u00f3\u017anym \u015bredniowieczu. Pierwsza wzmianka o spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w K\u0142odzku pochodzi z 1423 roku. W tym czasie sprzedano dom „z powodu wszystkich \u017byd\u00f3w“, jak ujmuje to \u017ar\u00f3d\u0142o. Ta parafraza w \u017ar\u00f3dle odnosi si\u0119 do gminy \u017cydowskiej w K\u0142odzku.\u2076) Gmina \u017cydowska obejmowa\u0142a synagog\u0119 i, co wa\u017cniejsze wed\u0142ug opinii \u017cydowskiej, cmentarz. \u017bydzi wymieniani w \u017ar\u00f3d\u0142ach, zw\u0142aszcza w XV wieku, mieszkali przy Schweidlergasse, ul. Grottgera [Rossmarkt] i Pfaffenbergische Gasse.\u2077) \u017bydzi na \u015al\u0105sku i w Czechach mogli swobodnie mieszka\u0107 w synagodze, mimo przeciwnych nakaz\u00f3w ko\u015bcielnych. To od \u017byd\u00f3w na \u015al\u0105sku i w Czechach zale\u017ca\u0142o, gdzie mieli swoje domy w mie\u015bcie, pomimo przeciwnych nakaz\u00f3w ko\u015bcielnych, ale nawet we wczesnym \u015bredniowieczu \u017bydzi mieli zwyczaj mieszka\u0107 blisko siebie w mie\u015bcie, cz\u0119\u015bciowo ze wzgl\u0119du na synagog\u0119, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a nie tylko jako przestrze\u0144 liturgiczna, ale tak\u017ce jako miejsce spotka\u0144. \u015aredniowieczna synagoga w K\u0142odzku, lub „szko\u0142a \u017cydowska“ [„Judenschule“], jak jest nazywana w \u017ar\u00f3d\u0142ach, zosta\u0142a po raz pierwszy wspomniana w 1384 roku i prawdopodobnie znajdowa\u0142a si\u0119 w naro\u017cnym budynku Nonnengasse (p\u00f3\u017aniej Judengasse) i Schweidlergasse (ryc. 1). Cmentarz \u017cydowski znajdowa\u0142 si\u0119 przed Bram\u0105 Czesk\u0105 i mo\u017cna go by\u0142o znale\u017a\u0107 jeszcze oko\u0142o 1734 roku jako „pole nieboszczyk\u00f3w“ [„Totenacker“], ale nie by\u0142 u\u017cywany od XV wieku.\u2078)<\/p>\n\n\n\n \u017bydzi w \u015bredniowiecznym K\u0142odzku byli niemal r\u00f3wni innym obywatelom pod wzgl\u0119dem przys\u0142uguj\u0105cych im praw. Mogli kupowa\u0107 i sprzedawa\u0107 domy, a nie-\u017bydzi byli czasami zaanga\u017cowani jako partnerzy biznesowi. Za ochron\u0119 \u017byd\u00f3w i zwi\u0105zane z tym pozwolenie na pobyt odpowiedzialna by\u0142a rada miejska K\u0142odzka, kt\u00f3ra prawdopodobnie z biegiem czasu naby\u0142a to kr\u00f3lewskie prawo. \u017bydzi dochodzili swoich praw przed komornikiem w K\u0142odzku; za\u0142atwiali swoje sprawy maj\u0105tkowe przed s\u0105dem w\u00f3jtowskim w K\u0142odzku i uzyskiwali potwierdzenie kupna i sprzeda\u017cy. W 1453 r., za zgod\u0105 cech\u00f3w i innych obywateli, rada przyzna\u0142a trzem \u017bydom Jeruchamowi, Izaakowi i Lazarowi, a tak\u017ce ich rodzinom i s\u0142u\u017cbie list ochronny na sze\u015b\u0107 lat, prawdopodobnie z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 przed\u0142u\u017cenia, poniewa\u017c w 1479 r. jednego z wymienionych \u017byd\u00f3w nadal mo\u017cna by\u0142o znale\u017a\u0107 w mie\u015bcie \u2079).<\/p>\n\n\n\n W 1459 r. kr\u00f3l czeski Jerzy z Podiebradu ustanowi\u0142 Hrabstwo K\u0142odzkie [Grafschaft Glatz] niejako maj\u0105tkiem rodzinnym. Jego \u017cona Urszula Brandenburska otrzyma\u0142a go jako maj\u0105tek wdowi, podczas gdy jego synowie Henryk (I) Starszy zosta\u0142 mianowany hrabi\u0105 K\u0142odzka (panowa\u0142 w latach 1472-1498) przez cesarza Fryderyka III i ksi\u0119cia \u015bl\u0105skiego ksi\u0119stwa zi\u0119bickiego [Herzogtum M\u00fcnsterberg].\u00b9\u2070) Przypuszczalnie prawo do ochrony \u017byd\u00f3w zosta\u0142o r\u00f3wnie\u017c przeniesione na w\u0142adc\u0119. W 1490 r. ksi\u0105\u017c\u0119 Heinrich I Podiebrad, jako hrabia K\u0142odzka, udzieli\u0142 gwarancji ochrony i prawa pobytu w K\u0142odzku Izaakowi Schwarzowi z Pragi, kt\u00f3ry naby\u0142 dom przy Nonnengasse. Ten Izaak Schwarz i jego rodzina (niestety) nie za\u0142o\u017cyli pierwszej \u017cydowskiej drukarni w Niemczech w K\u0142odzku, ale w ksi\u0119stwie ole\u015bnickim [Herzogtum Oels], kt\u00f3rym Podiebradowie r\u00f3wnie\u017c rz\u0105dzili, w 1530 r.\u00b9\u00b9) Koniec \u015bredniowiecznej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w K\u0142odzku nie mo\u017ce by\u0107 jasno okre\u015blony. W 1500 r. rodzina Podiebrad\u00f3w musia\u0142a sprzeda\u0107 Hrabstwo K\u0142odzkie, poniewa\u017c by\u0142a finansowo obci\u0105\u017cona wojnami, kt\u00f3re Georg von Podiebrad musia\u0142 prowadzi\u0107 przeciwko Wroc\u0142awiowi. Nawet \u017cydowscy po\u017cyczkodawcy, od kt\u00f3rych Podiebradowie po\u017cyczali pieni\u0105dze, nie byli w stanie tego zrekompensowa\u0107. Hrabstwo K\u0142odzkie przesz\u0142o pod zastaw do hrabi\u00f3w Hardeck, podczas gdy Podiebradowie nadal rz\u0105dzili \u015bl\u0105skimi ksi\u0119stwami zi\u0119bickim i ole\u015bnickim.<\/p>\n\n\n\n Legenda anty\u017cydowska<\/strong><\/p>\n\n\n\n Wed\u0142ug legendy przekazanej przez Georga Aeluriusa w jego Glaciographii (1625), \u017bydzi z K\u0142odzka rzekomo pope\u0142nili \u015bwi\u0119tokradztwo hostii. Mieli oni otrzyma\u0107 konsekrowany op\u0142atek od chrze\u015bcijanki, aby go zbezcze\u015bci\u0107. Legenda g\u0142osi, \u017ce kobieta upu\u015bci\u0142a hosti\u0119 na ul. Czeskiej [B\u00f6hmische Gasse], po czym podnios\u0142a j\u0105 s\u0142u\u017c\u0105ca i przekaza\u0142a Radzie Miasta. Kobieta by\u0142a torturowana i spalona. Miasto wznios\u0142o „du\u017cy kamienny filar“ w miejscu, gdzie hostia upad\u0142a na ziemi\u0119. \u017bydzi zostali nast\u0119pnie wyp\u0119dzeni z miasta w 1492 r., wed\u0142ug Aeluriusa.\u00b9\u00b2) W 1690 r. jezuita Joannes Miller zacytowa\u0142 t\u0119 relacj\u0119 Aeluriusa dos\u0142ownie w swojej „Historia Beatissmae Virginis Glacensis“ [„Historia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny z K\u0142odzka“].\u00b9\u00b3) Jezuita i proboszcz K\u0142odzka, o. Franciscus Wenzel, odni\u00f3s\u0142 si\u0119 nawet do tej relacji w 1742 r., kiedy w mie\u015bcie po podboju pruskim byli \u017cydowscy markieterzy.\u00b9\u2074) *3<\/a><\/sup> W zachowanych dokumentach K\u0142odzka z oko\u0142o 1490 r. nie ma wzmianki o tym incydencie ani o przyznaniu „ius de non tolerandis Judaeis“ [„prawo do nietolerowania \u017byd\u00f3w“] miastu K\u0142odzku.\u00b9\u2075) Poniewa\u017c nie ma odniesienia do dokument\u00f3w, ale najwcze\u015bniejsza wzmianka pochodzi z 1625 r., mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce jest to legenda. Po 130 latach Aelurius nie wyja\u015bnia, sk\u0105d wzi\u0105\u0142 t\u0119 tradycj\u0119, ale odnosi si\u0119 do wspomnianego filaru, kt\u00f3ry wed\u0142ug niego „istnieje do dzi\u015b jako widoczny znak i \u015bwiadectwo“.\u00b9\u2076) Przedstawienie na tym filarze, kt\u00f3re nie przetrwa\u0142o, by\u0142o prawdopodobnie zwi\u0105zane z ustn\u0105 tradycj\u0105 tej legendy. *4<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n W Muzeum Ziemi K\u0142odzkiej znajduje si\u0119 epizodyczny obraz nieznanego malarza (ryc. 2), kt\u00f3ry przedstawia histori\u0119 z hosti\u0105\u00b9\u2077) Prawdopodobnie pochodzi on dopiero z XVIII wieku. Ten epizodyczny obraz zawiera r\u00f3wnie\u017c upi\u0119kszenie legendy. W przeciwie\u0144stwie do historii z Aeluriusa i Millera, hostia le\u017c\u0105ca na ziemi nie zosta\u0142a podniesiona przez s\u0142u\u017c\u0105c\u0105, ale odkryta przez przechodz\u0105ce stado \u015bwi\u0144. \u015awinie ukl\u0119k\u0142y, a\u017c przyszed\u0142 ksi\u0105dz i podni\u00f3s\u0142 hosti\u0119. *5<\/a><\/sup> Ta rozszerzona wersja legendy zosta\u0142a po raz pierwszy znaleziona w roczniku Haugwitza z 1684 r., 60 lat po wersji Aeluriusa.\u00b9\u2078) Informacje u Aeluriusa, do kt\u00f3rych k\u0142odzczanie wielokrotnie odwo\u0142ywali si\u0119 w nast\u0119pnym okresie, s\u0105 nieprawid\u0142owe. Dla roku 1493 istniej\u0105 dowody na to, \u017ce \u017bydzi David i Meyhr kupili dom na G\u00f3rze Zamkowej [Thum(= Dom)berg], kt\u00f3ry ponownie sprzedali w 1495 roku. Mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce \u017bydzi dobrowolnie opu\u015bcili miasto w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIV wieku, a K\u0142odzko uzyska\u0142o przywilej zakazu wst\u0119pu po tym, jak Podiebradowie sprzedali Hrabstwo K\u0142odzkie hrabiom Hardeck w 1501 roku. Prawd\u0105 jest jednak, \u017ce od oko\u0142o 1500 r. do 1812 r., pomimo wielokrotnych pr\u00f3b, \u017bydom nie przyznano prawa do osiedlania si\u0119 w Hrabstwie K\u0142odzkim.<\/p>\n\n\n\n Nie oznacza to jednak, \u017ce w tym czasie w K\u0142odzku nie by\u0142o \u017byd\u00f3w. Aby sfinansowa\u0107 wojn\u0119 trzydziestoletni\u0105 (1618-1648), w Pradze utworzono sp\u00f3\u0142ki handlowe, kt\u00f3re z udzia\u0142em \u017cydowskich i nie\u017cydowskich cz\u0142onk\u00f3w zaopatrywa\u0142y mennice. Sp\u00f3\u0142ka handlowa dzia\u0142a\u0142a r\u00f3wnie\u017c w K\u0142odzku, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142 Joachim Buchdrucker z Pragi jako jeden z \u017cydowskich cz\u0142onk\u00f3w. Pochodzi\u0142 on z praskiej rodziny, kt\u00f3ra nosi\u0142a to nazwisko, ale nie zajmowa\u0142a si\u0119 handlem. Joachim Buchdrucker zaopatrywa\u0142 nysk\u0105 mennic\u0119 i w zwi\u0105zku z tym osiedli\u0142 si\u0119 w K\u0142odzku w 1622 r.\u00b2\u2070) W tym samym roku, 27 pa\u017adziernika, K\u0142odzko by\u0142o ostatnim bastionem partii antyhabsburskiej, kt\u00f3ry zosta\u0142 przekazany wojskom cesarskim. W ten spos\u00f3b K\u0142odzko znalaz\u0142o si\u0119 w pe\u0142ni pod panowaniem Habsburg\u00f3w i by\u0142o zarz\u0105dzane przez gubernatora.\u00b2\u00b9) Wraz z Joachimem Buchdruckerem w K\u0142odzku prawdopodobnie osiedlili si\u0119 r\u00f3wnie\u017c inni \u017bydzi zajmuj\u0105cy si\u0119 monetami. W zwi\u0105zku z tym gubernator zarz\u0105dzi\u0142 dekretem z 11 listopada 1622 r., \u017ce wszyscy \u017bydzi z wyj\u0105tkiem Joachima Buchdruckera maj\u0105 opu\u015bci\u0107 miasto.\u00b2\u00b2) Mennica w K\u0142odzku zosta\u0142a otwarta dopiero w 1627 r. Nie ma dowod\u00f3w na \u017cydowskich dostawc\u00f3w monet. \u017bydzi byli jednak upowa\u017cnieni przez cesarza Ferdynanda II do uczestniczenia w publicznych targach w K\u0142odzku od 1627 roku.<\/p>\n\n\n\n Dzia\u0142ania przeciwko osadnictwu \u017cydowskiemu<\/strong><\/p>\n\n\n\n Podczas wojny trzydziestoletniej wzgl\u0119dnie po 1648 r. w ramach tzw. pogrom\u00f3w Chmielnickiego [Chmelnicki-Pogrome], wielu \u017byd\u00f3w, zosta\u0142o wyp\u0119dzonych z Polski *6<\/a><\/sup> i pr\u00f3bowa\u0142o osiedli\u0107 si\u0119 na \u015al\u0105sku, gdzie, z wyj\u0105tkiem G\u0142ogowa [Glogau], Bia\u0142ej [Z\u00fclz], a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce Wroc\u0142awia [Breslau], nie zezwalano na osadnictwo \u017cydowskie. Poniewa\u017c jednak szlachta, panowie dworu i ksi\u0105\u017c\u0119ta \u015bl\u0105scy byli zainteresowani „osadzeniem“ \u017byd\u00f3w jako faktor\u00f3w *7<\/a><\/sup> lub dzier\u017cawc\u00f3w w swoich maj\u0105tkach, w XVII i na pocz\u0105tku XVIII wieku na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku powstawa\u0142y niewielkie osady \u017cydowskie. Tutaj byli oni zatrudniani g\u0142\u00f3wnie jako dzier\u017cawcy celni i producenci gorza\u0142ki *8<\/a><\/sup> lub jako producenci produkt\u00f3w rolnych. W Hrabstwie K\u0142odzkim cesarski hrabia Johann Friedrich von Herberstein r\u00f3wnie\u017c podj\u0105\u0142 tak\u0105 pr\u00f3b\u0119 w swoim maj\u0105tku Gorzan\u00f3w [Grafenort] w dniu 7 czerwca 1693 roku. Zawar\u0142 on umow\u0119 z \u017bydem Siegmundem Eliasem dotycz\u0105c\u0105 dzier\u017cawy 50 kr\u00f3w dojnych do produkcji mleka i produkt\u00f3w mlecznych za 200 gulden\u00f3w rocznie i 250 gulden\u00f3w w trzecim roku, na trzy lata. Herberstein zosta\u0142 jednak zadenuncjowany w Pradze i w sierpniu musia\u0142 usprawiedliwia\u0107 si\u0119 przed praskim konsystorzem. *9<\/a><\/sup> Jego argumentem by\u0142o to, \u017ce „nie wiedzia\u0142 o zakazie z 1492 roku“. Co wi\u0119cej, \u017byd nie by\u0142 „rezydentem“, poniewa\u017c „prawie nigdy nie przebywa\u0142 w domu, ale zawsze zajmowa\u0142 si\u0119 swoimi sprawami w Czechach, na Morawach i na \u015al\u0105sku, tak jak inni, i prowadzi\u0142 sw\u00f3j handel i \u017cywot“. Tylko jego \u017cona \u201ebra\u0142a udzia\u0142 w produkcji ciasta\u201d [\u201eauf Mehlspei\u00df attendiret\u201d], produkuj\u0105c mas\u0142o i ser. Inny cz\u0142onek hrabiowskiej szlachty, hrabia von Althann, w latach trzydziestych XVII wieku wydzier\u017cawi\u0142 \u017bydowi gorzelni\u0119 w Mi\u0119dzylesiu [Mittelwalde], kt\u00f3ra nale\u017ca\u0142a do jego obszaru panowania, ale prawdopodobnie jego te\u017c musia\u0142 zwolni\u0107.\u00b2\u00b3)<\/p>\n\n\n\n K\u0142odzko znajdowa\u0142o si\u0119 na wa\u017cnym szlaku handlowym mi\u0119dzy Prag\u0105, \u015al\u0105skiem i Polsk\u0105, dlatego te\u017c by\u0142o cz\u0119sto odwiedzane przez licznych \u017cydowskich kupc\u00f3w z Czech. Jednak pr\u00f3ba stworzenia w K\u0142odzku miejsca, w kt\u00f3rym \u017bydzi mogliby si\u0119 osiedli\u0107 jako swego rodzaju przystanek, spotka\u0142a si\u0119 ze sprzeciwem rady K\u0142odzka, wspieranej przez miejscowych jezuit\u00f3w. Jednak w 1708 r. \u017cydowskim kupcom z Czech uda\u0142o si\u0119 uzyska\u0107 pozwolenie na pobyt na przedmie\u015bciach K\u0142odzka w Wirtshaus zum Wei\u00dfen R\u00f6ssel [„zajazd pod bia\u0142ym konikiem“]. W K\u0142odzku powsta\u0142o ma\u0142e centrum \u017cydowskie, w kt\u00f3rym odbywa\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c \u017cydowskie nabo\u017ce\u0144stwa, o czym \u015bwiadczy kantor o nazwisku Hierschel.\u00b2\u2074) Nie spotka\u0142o si\u0119 to jednak z aprobat\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w K\u0142odzka. W imieniu ojc\u00f3w miasta K\u0142odzka rektor kolegium jezuickiego w K\u0142odzku i proboszcz miasta o. Lukas Englisch zwr\u00f3cili si\u0119 wi\u0119c do cesarza J\u00f3zefa I (panuj\u0105cego jako kr\u00f3l Czech w latach 1705-1711), kt\u00f3ry 24 stycznia 1709 r. napisa\u0142 w tej sprawie do starosty *10<\/a><\/sup> K\u0142odzka. Domaga\u0142 si\u0119 w nim wyja\u015bnienia, „o co Lucas Englisch Collegii Societatis rector, qua pro tempore Parochus Glacencis [Rektor Kolegium Towarzystwa (czyli Kolegium Jezuickiego), kt\u00f3ry tymczasowo jest proboszczem K\u0142odzka], najpokorniej b\u0142aga\u0142 nas w sprawie \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy, zgodnie z wiadomo\u015bciami, kt\u00f3re do nas dotar\u0142y, zamierzaj\u0105 wprowadzi\u0107 si\u0119 do naszego dziedzicznego Hrabstwa K\u0142odzkiego, i w jakim stopniu prosi\u0142 nas o naj\u0142askawszy Inhibition (zakaz, A.H.) mniemanego Introduction (wprowadzenia) […]“. W li\u015bcie do cesarza J\u00f3zefa I jezuicki rektor i proboszcz parafii k\u0142odzkiej, o. Lucas Englisch, stwierdzi\u0142, \u017ce „nie tylko Pismo \u015awi\u0119te, sacri canones [\u015bwi\u0119te kanony] i \u015bwi\u0119ci Ojcowie, ale tak\u017ce do\u015bwiadczenia oparte na Annalibus patriae [anna\u0142ach kraju] ucz\u0105 nas, jak szkodliwe jest zakorzenianie si\u0119 \u017byd\u00f3w dla dusz chrze\u015bcija\u0144skich“, przez co mia\u0142 na my\u015bli raport Aeluriusa\u00b2\u2076).<\/p>\n\n\n\n Poniewa\u017c jednak nie by\u0142o wyra\u017anego zakazu osiedlania si\u0119, dostarczy\u0142 jako za\u0142\u0105cznik przywilej by\u0142ego kr\u00f3la Czech Ferdynanda III (panowa\u0142 jako kr\u00f3l Czech 1627-1657) z 15 stycznia 1629 r., kt\u00f3ry nie mia\u0142 nic wsp\u00f3lnego z \u017bydami, ale zosta\u0142 sformu\u0142owany w odniesieniu do protestant\u00f3w. W 1618 r. protestanckie stany *11<\/a><\/sup> Hrabstwa K\u0142odzkiego przy\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 do czeskiej rebelii na pocz\u0105tku wojny trzydziestoletniej, a poza tym dwa lata po zwyci\u0119skiej dla Habsburg\u00f3w bitwie pod Bia\u0142\u0105 G\u00f3r\u0105 w pobli\u017cu Pragi w 1620 roku, broni\u0142y miasta K\u0142odzka przed wojskami cesarskimi.<\/p>\n\n\n\n Wraz z kapitulacj\u0105 miasta w pa\u017adzierniku 1622 r. Hrabstwo K\u0142odzkie utraci\u0142o wszystkie swoje przywileje, w tym przywilej przyznany \u015bl\u0105skim stanom pozostania protestantami. Po ca\u0142kowitej kl\u0119sce w Hrabstwie rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 szybka rekatolicyzacja, kt\u00f3ra rzekomo wkr\u00f3tce przynios\u0142a sukces.\u00b2\u2077) Kr\u00f3l Ferdynand III wznowi\u0142 zatem przywileje (z ograniczeniami) 15 stycznia 1629 r. z uzasadnieniem i warunkiem, \u017ce „teraz prawie ca\u0142e Hrabstwo K\u0142odzkie […] powr\u00f3ci\u0142o do religii katolickiej […], i \u017ceby tak ju\u017c pozosta\u0142o i nie dosz\u0142o ju\u017c do buntu w przysz\u0142o\u015bci, \u017caden mieszkaniec nie zostanie przyj\u0119ty, kt\u00f3ry nie wyznaje religii katolickiej“.\u00b2\u2078) Ks. Lucas Englisch odni\u00f3s\u0142 si\u0119 do tego fragmentu w swoim li\u015bcie do cesarza J\u00f3zefa I., kt\u00f3ry chcia\u0142 r\u00f3wnie\u017c wiedzie\u0107, czy K\u0142odzki Sejmik *12<\/a><\/sup>, tj. zgromadzenie stan\u00f3w, podj\u0119\u0142o decyzj\u0119 w tej sprawie. Ks. Lucas podkre\u015bli\u0142, \u017ce „jako duszpasterz wyznaczony przez moje chrze\u015bcija\u0144skie w\u0142adze, jestem zobowi\u0105zany przez opini\u0119 publiczn\u0105 do unikania takich rzeczy [chodzi o osiedlanie si\u0119 \u017byd\u00f3w – A.H.] „.\u00b2\u2079)<\/p>\n\n\n\n W negocjacjach z „czesk\u0105 kancelari\u0105 nadworn\u0105“, do kt\u00f3rej cesarz skierowa\u0142 spraw\u0119, starosta k\u0142odzki zdecydowa\u0142 25 pa\u017adziernika 1709 r., \u017ce \u017bydzi „mog\u0105 gromadzi\u0107 si\u0119 w tej chrze\u015bcija\u0144skiej karczmie ‚vor ordinari‘ [z regu\u0142y] w szabaty<\/p>\n\n\n\n i odprawia\u0107 tam swoje \u017cydowskie ceremonie z pewnymi okrzykami i ha\u0142asem, natomiast obcy [przyjezdni] \u017bydzi per solum transitum [tylko przejazdem, A.H.] mog\u0105 te miejsca divertiren [odwiedza\u0107, A.H.].) i poza sobotami tych miejsc nie u\u017cywa\u0107, to im pod takimi warunkami mog\u0142oby by\u0107 zezwolone, aby wykonywali swoje modlitwy w tajemnicy i bez s\u0142ownego zgie\u0142ku, ani w \u017cadnym wypadku publicznego przygotowywania \u015bwiate\u0142 lub wystawiania dziesi\u0119ciu przykaza\u0144, w chrze\u015bcija\u0144skim domu“.\u00b3\u2070) Oznacza\u0142o to, \u017ce \u017bydom zabroniono odprawiania regularnych nabo\u017ce\u0144stw, tj. zapalania \u015bwiec i wystawiania Tory – zwanej tutaj dziesi\u0119cioma przykazaniami – lub noszenia jej wok\u00f3\u0142 sali modlitewnej w procesji i czytania z niej na g\u0142os.<\/p>\n\n\n\n Kantor Hirschel, jak r\u00f3wnie\u017c pewien koszerny kucharz, stale przebywa\u0142 w [Wirtshaus] Wei\u00dfes R\u00f6ssl [„zajazd bia\u0142y ko\u0144“] *13<\/a><\/sup> i prowadzi\u0142 drobny handel na boku. W dniu 18 stycznia 1710 r. Magistrat K\u0142odzka zabroni\u0142 mu tego, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce wolno mu oferowa\u0107 towary tylko w godzinach targowych.\u00b3\u00b9) Prawdopodobnie w wyniku tego dekretu straci\u0142 r\u00f3wnie\u017c prawo pobytu w K\u0142odzku. Od 13 marca 1681 r. Rada stanowi\u0142a, \u017ce \u017cydowscy kupcy musieli rejestrowa\u0107 sw\u00f3j przyjazd i wyjazd u pisarza Rady *14<\/a><\/sup> oraz podawa\u0107 cel swojego pobytu. P\u0142ac\u0105c jednego talara, mogli pozosta\u0107 przez osiem dni.\u00b3\u00b2) Wielu kupc\u00f3w prawdopodobnie przyje\u017cd\u017ca\u0142o do K\u0142odzka z s\u0105siedniego czeskiego miasta Nachod, dlatego Rada Nachodu zaapelowa\u0142a do Rady K\u0142odzka o zniesienie op\u0142at dla swoich \u017byd\u00f3w. Poszczeg\u00f3lne przypadki konflikt\u00f3w wyra\u017anie pokazuj\u0105 handel prowadzony przez \u017cydowskich kupc\u00f3w w Hrabstwie w tym czasie. Zaopatrywali oni na przyk\u0142ad sukiennik\u00f3w w Nowej Rudzie [Neurode] i Radkowie,[W\u00fcnschelburg] w we\u0142n\u0119 i tyto\u0144. Prawdopodobnie prowadzili r\u00f3wnie\u017c transakcje pieni\u0119\u017cne z mieszka\u0144cami K\u0142odzka, dlatego te\u017c \u017byd z Bia\u0142ej [Z\u00fclz] David Kadisch zosta\u0142 uwi\u0119ziony za d\u0142ug wekslowy wobec mieszkanki K\u0142odzka Magdaleny Zobel. Jednak jego brat Markus Kadisch, kt\u00f3ry by\u0142 \u017cydowskim seniorem *15<\/a><\/sup> w Pradze, zwolni\u0142 go za kaucj\u0105.\u00b3\u00b3)<\/p>\n\n\n\n W 1742 r. Hrabstwo K\u0142odzkie sta\u0142o si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 pruskiego \u015al\u0105ska, ale pozosta\u0142o odr\u0119bnym terytorium. Dekrety kr\u00f3lewskie wydane by\u0142y dla Ksi\u0119stwa \u015al\u0105skiego i Hrabstwa K\u0142odzkiego. W dniu 20 lutego 1742 r. k\u0142odzkie stany *16<\/a><\/sup> z\u0142o\u017cy\u0142y ho\u0142d nowemu w\u0142adcy, a 11 czerwca 1742 r. zawarto pok\u00f3j wroc\u0142awski.\u00b3\u2074) Mieszka\u0144cy K\u0142odzka, a tak\u017ce jezuici, chcieli zapewni\u0107, \u017ce \u017cadni \u017bydzi nie b\u0119d\u0105 mogli osiedla\u0107 si\u0119 w Hrabstwie K\u0142odzkim, nawet pod panowaniem pruskim. W\u015br\u00f3d oddzia\u0142\u00f3w, kt\u00f3re wkroczy\u0142y do Hrabstwa K\u0142odzkiego pod dow\u00f3dztwem genera\u0142a porucznika von Planitza, by\u0142o dwunastu \u017cydowskich markietan\u00f3w, kt\u00f3rzy zaopatrywali armi\u0119 w \u017cywno\u015b\u0107. W dniu 20 lipca 1742 r. jezuicki rektor i proboszcz parafii w K\u0142odzku, P. Franciscus Wenzel, zaprotestowa\u0142 do rz\u0105du w imieniu miasta i za\u017c\u0105da\u0142 ich usuni\u0119cia.\u00b3\u2075) Jezuicki rektor i proboszcz uzasadni\u0142 swoje \u017c\u0105danie stwierdzeniem, \u017ce „ci ludzie, kt\u00f3rzy byli szkodliwi i psuj\u0105cy dla chrze\u015bcija\u0144stwa, zostali ju\u017c usuni\u0119ci i […] wyt\u0119pieni z Hrabstwa 300 lat temu z powodu oszczerstw, szelmostw i oszustw“, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Glaciographi\u0119 Aeluriusa. Chocia\u017c jego ocena mo\u017ce nadal odpowiada\u0107 tradycyjnym chrze\u015bcija\u0144skim uprzedzeniom, jako jezuita doda\u0142 argument duszpasterski, a mianowicie, \u017ce do\u015bwiadczenie pokaza\u0142o, „co \u017bydzi zrobili dla chrze\u015bcija\u0144skiego zbawienia dusz i \u017ce wielu zosta\u0142o uwiedzionych i doprowadzonych do praktykowania wszelkiego rodzaju bezbo\u017cno\u015bci“. Nie przedstawi\u0142 jednak na to \u017cadnych konkretnych dowod\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n K\u0142odzki rentmistrz *17<\/a><\/sup> popar\u0142 t\u0119 petycj\u0119 i powt\u00f3rzy\u0142 argument ks. Wenzla, \u017ce „w XIV wieku \u017cydowski mot\u0142och zosta\u0142 na zawsze wyp\u0119dzony z powodu okropnych wad i haniebnych czyn\u00f3w pope\u0142nionych przeciwko naszemu Bogu i Zbawicielowi, a publiczny miejski monument zosta\u0142 wzniesiony i stoi do dzi\u015b na ul. Czeskiej ku ich ci\u0105g\u0142ym obrzydzeniu“.\u00b3\u2076) Zgodnie z tym, monument wspomniany przez Aeluriusa w 1625 roku sta\u0142 jeszcze w 1742 roku.<\/p>\n\n\n\n Rz\u0105d spe\u0142ni\u0142 pro\u015bb\u0119 i nakaza\u0142 wydalenie tych dwunastu \u017byd\u00f3w 3 sierpnia 1742 r., ale trzy tygodnie p\u00f3\u017aniej, 28 sierpnia 1742 r., zezwoli\u0142 berli\u0144skiemu uprzywilejowanemu \u017bydowi Salomonowi Heine na sprowadzanie tytoniu, kawy i zagranicznych win do K\u0142odzka i sprzedawanie ich oficerom.\u00b3\u2077) Korpus oficerski prawdopodobnie nie by\u0142 ch\u0119tny rezygnowa\u0107 z us\u0142ug \u017cydowskich kupc\u00f3w z luksusowymi towarami.<\/p>\n\n\n\n Chocia\u017c wroc\u0142awscy \u017bydzi i ich rabin Bendix Gompertz powitali kr\u00f3la Fryderyka II wierszem powitalnym i ho\u0142dem, gdy ten przyby\u0142 do Wroc\u0142awia, restrykcyjne przepisy dotycz\u0105ce \u017byd\u00f3w na \u015al\u0105sku nie zmieni\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w czasach pruskich, z wyj\u0105tkiem tego, \u017ce oficjalnie zezwolono na za\u0142o\u017cenie gminy we Wroc\u0142awiu. W 1751 r. Fryderyk II wyda\u0142 dekret, zgodnie z kt\u00f3rym na \u015al\u0105sku nie tolerowano osad \u017cydowskich z wyj\u0105tkiem Wroc\u0142awia, G\u0142ogowa i Bia\u0142ej\u00b3\u2078) Ju\u017c w 1744 r. kr\u00f3l sporz\u0105dzi\u0142 list\u0119 wszystkich \u015bl\u0105skich miast, w kt\u00f3rych wcze\u015bniej nie by\u0142o \u017byd\u00f3w. Dla K\u0142odzka i Hrabstwa K\u0142odzkiego napisano tutaj: „Ani w miastach, ani na r\u00f3wninach Hrabstwa K\u0142odzkiego \u017bydzi nie s\u0105 tolerowani na mocy przywilej\u00f3w cesarskich, poniewa\u017c ci sami zostali wyp\u0119dzeni na zawsze w 1494 roku“.\u00b3\u2079) Kt\u00f3re przywileje cesarskie mia\u0142yby to by\u0107, nie jest wymienione. Wszystkie pr\u00f3by szlachty w latach 1742-1812, aby ustanowi\u0107 \u017byd\u00f3w jako faktor\u00f3w w Hrabstwie K\u0142odzkim, by\u0142y zatem odrzucane przez rz\u0105d, tak jak wniosek szlachcianki Lisette von Burschka w 1752 r. o mo\u017cliwo\u015b\u0107 wydzier\u017cawienia gorzelni znajduj\u0105cej si\u0119 w jej posiad\u0142o\u015bciach w Hrabstwie \u017bydowi Joachimowi Jakobowi. Albo pr\u00f3ba wydzier\u017cawienia przez magistrat L\u0105dka [Landeck] w 1752 r. nale\u017c\u0105cego do nich ziemi uprawnej w Ober-Thalheim *18<\/a><\/sup> pod p\u0119dzenie w\u00f3dki wdowie L\u00f6bel David z Nysy [Neisse] za 50 gulden\u00f3w \u2074\u2070).<\/p>\n\n\n\n Wsp\u00f3\u0142czesna spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ustawa emancypacyjna Hardenberga z 1812 r. *19<\/a><\/sup> wprawdzie nie zr\u00f3wna\u0142a \u017byd\u00f3w z innymi obywatelami zmniejszonych po pokoju z 1807 r. Prus, ale otrzymali oni dwie wa\u017cne obietnice: po pierwsze, prawo do swobodnego wyboru miejsca zamieszkania, a po drugie, prawo do pracy we wszystkich zawodach. Ponadto, od czasu ordynacji miejskiej Steina z 1807 r., *20<\/a><\/sup> mogli oni nabywa\u0107 obywatelstwo, a zatem bra\u0107 czynny i bierny udzia\u0142 w wyborach lokalnych.<\/p>\n\n\n\n \u017bydzi osiedlali si\u0119 w K\u0142odzku ju\u017c przed t\u0105 dat\u0105, cho\u0107 z trudno\u015bciami pod ci\u0105g\u0142\u0105 gro\u017ab\u0105 wydalenia. W 1795 r. \u017byd z Bia\u0142ej [Z\u00fclz] , Schmeier Salomon Landsberger, dzia\u0142a\u0142 tu jako wekslarz. *21<\/a><\/sup> R\u00f3wnie\u017c pochodz\u0105cy z Bia\u0142ej Isaac Hirschel Zedeniker i Moses Michael Friedl\u00e4nder prowadzili dzia\u0142alno\u015b\u0107 jako wekslarze, ale tak\u017ce jako przedstawiciele kupc\u00f3w w Bia\u0142ej handluj\u0105cych \u017celazem i miodem. Jednak rada K\u0142odzka nalega\u0142a, aby wyprowadzili si\u0119 w 1800 roku. Landsberger przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas na przedmie\u015bcia K\u0142odzka, gdzie to nie rada, ale kr\u00f3lewski urz\u0105d rentowy [Rentamt] *22<\/a><\/sup> sprawowa\u0142 w\u0142adz\u0119 i jurysdykcj\u0119.\u2074\u00b9) W 1806 r. Mennica Wroc\u0142awska zosta\u0142a przeniesiona do K\u0142odzka z powodu wojny. Wraz z ni\u0105 przyby\u0142o dw\u00f3ch berli\u0144skich og\u00f3lnieuprzywilejowanych – zgodnie z prawem pruskim byli oni r\u00f3wni chrze\u015bcija\u0144skim kupcom – w tym Joachim Jacob Pinsk, kt\u00f3ry zaopatrywa\u0142 mennic\u0119 w srebro. Tutaj, wraz z Salomonem Landsbergerem, Josephem Markusem Lewym i Schei Nathanem Glatzerem, zaopatrywa\u0142 Mennic\u0119 Wroc\u0142awsk\u0105, kt\u00f3ra teraz dzia\u0142a\u0142a w K\u0142odzku.\u2074\u00b2) Ale nawet teraz k\u0142odzczanie pozostali nieugi\u0119ci.\u2074\u00b3) W 1810 roku dostawcy mennicy musieli opu\u015bci\u0107 miasto. Kiedy rada K\u0142odzka nakaza\u0142a deportacj\u0119 kolejnego \u017byda z Bia\u0142ej, Abrahama Sachsa, kt\u00f3ry chcia\u0142 osiedli\u0107 si\u0119 w 1812 r., powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na rzekome przywileje, rz\u0105d podj\u0105\u0142 dzia\u0142ania. Poinformowa\u0142 magistrat, \u017ce edykt o obywatelstwie z 1812 r. uchyli\u0142 wszystkie poprzednie prawa i \u017ce \u017bydzi mog\u0105 teraz osiedla\u0107 si\u0119 w K\u0142odzku i nabywa\u0107 obywatelstwo.\u2074\u2074).<\/p>\n\n\n\n W ten spos\u00f3b w 1825 r. rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 historia nowoczesnej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w K\u0142odzku, kt\u00f3ra trwa\u0142a a\u017c do jej okrutnego ko\u0144ca w latach 1941\/43. Selig Caro (ze \u015awidnicy [Schweidnitz]), Salomon Forell (z Bia\u0142ej [Z\u00fclz]), Wolf Sittenfeld (z Raciborza [Ratibor]), Jacob Frommer (z Urazu [Auras]), Fabian Silberstein (z Miejsca [St\u00e4dtel]) i Moses Polke (z Zi\u0119bic [M\u00fcnsterberg]) zostali wymienieni jako pierwsi upowa\u017cnieni przedstawiciele.\u2074\u2075) W okresie od 1812 do 1843 r. liczba \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w K\u0142odzka wzros\u0142a do 102, w 1849 r. do 135, w 1871 r. do 226, a w 1880 r. do 251.\u2074\u2076) Liczba \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w K\u0142odzka utrzymywa\u0142a si\u0119 na tym poziomie, z niewielkimi wahaniami, a\u017c do I wojny \u015bwiatowej; dla por\u00f3wnania: w 1880 r. w Bystrzycy K\u0142odzkiej [Habelschwerdt] mieszka\u0142o 20 \u017byd\u00f3w, w L\u0105dku Zdroju [Landeck] – 16, w Nowej Rudzie [Neurode] – 17, w Dusznikach Zdroju [Reinerz] – 8, a w Radkowie [W\u00fcnschelburg] – 11.\u2074\u2077) Tyle o miasteczkach. \u017bydowscy mieszka\u0144cy byli tak\u017ce w Kudowie Zdr\u00f3j [Bad Kudowa] i Polanicy Zdr\u00f3j [Bad Altheide]. Ale tylko w K\u0142odzku istnia\u0142a w pe\u0142ni rozwini\u0119ta gmina \u017cydowska z synagog\u0105 i cmentarzem \u017cydowskim. Od 1814 r. dekret kr\u00f3lewski w Prusach nakazywa\u0142 gminom \u017cydowskim zak\u0142adanie cmentarzy. Gmina \u017cydowska w K\u0142odzku naby\u0142a dzia\u0142k\u0119 przy ulicy Bohater\u00f3w Getta [Gartenstra\u00dfe] w 1825 roku i za\u0142o\u017cy\u0142a tam cmentarz, kt\u00f3ry zosta\u0142 powi\u0119kszony w 1888 i 1927 roku. Do czasu wybudowania synagogi przy ul. Wojska Polskiego [Gr\u00fcnestra\u00dfe] w 1884 r. nabo\u017ce\u0144stwa \u017cydowskie odbywa\u0142y si\u0119 w tzw. Pa\u0142acu Wallis\u00f3w [Wallis-Palais] przy ul. Czeskiej [B\u00f6hmische Stra\u00dfe] nr 30.\u2074\u2078)<\/p>\n\n\n\n W XIX wieku, po o\u015bwieceniu, w niemieckim \u017cydostwie toczy\u0142a si\u0119 zaciek\u0142a debata mi\u0119dzy reformatorami a tradycjonalistami. Jednym z centr\u00f3w sporu by\u0142 Wroc\u0142aw, kt\u00f3rego reformowana ga\u0142\u0105\u017a pod przewodnictwem znanego rabina dr Abrahama Geigera \u015bciera\u0142a si\u0119 z tradycjonalistami pod przyw\u00f3dztwem rabina Salomona Tiktina. Za\u0142o\u017cenie \u017bydowskiego Kolegium Teologicznego we Wroc\u0142awiu [J\u00fcdisch-Theologische Hochschule Breslau] (1854), kt\u00f3rego dyrektor, rabin Zacharias Frankel, opowiada\u0142 si\u0119 za po\u015brednim kursem teologii i liturgii, pomog\u0142o rozstrzygn\u0105\u0107 ten zaciek\u0142y sp\u00f3r.\u2074\u2079) Mia\u0142o to r\u00f3wnie\u017c wp\u0142yw na \u015bl\u0105skie gminy poza Wroc\u0142awiem, z kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 opowiada\u0142a si\u0119 za tym po\u015brednim kursem, w tym w K\u0142odzku, kt\u00f3rego spo\u0142eczno\u015b\u0107 nie mia\u0142a rabina. Liturgia i nauczanie religii by\u0142y zapewniane przez kantora, takiego jak L\u00f6bel Rosenbaum, kt\u00f3ry zosta\u0142 mianowany kantorem w 1837 roku, oraz Jacob Kroner, kt\u00f3ry pochodzi\u0142 z rodziny rabinackiej w Brzegu Dolnym [Dyhernfurth] i sprawowa\u0142 urz\u0105d kantora w K\u0142odzku od 1846 do 1882 roku. Jego synem by\u0142 dr Theodor Kroner, kt\u00f3ry po uko\u0144czeniu katolickiego gimnazjum w K\u0142odzku [Glatzer Katholische Gymnasium] ucz\u0119szcza\u0142 do \u017bydowskiego Kolegium Teologicznego we Wroc\u0142awiu [J\u00fcdisch-Theologische Hochschule Breslau], a tak\u017ce na tamtejszy uniwersytet, gdzie uko\u0144czy\u0142 r\u00f3wnie\u017c studia doktoranckie.\u2075\u2070) Kiedy kantor Jacob Kroner zmar\u0142 24 lipca 1882 r. w wieku 61 lat, jego syn, rabin krajowy *23<\/a><\/sup> i „radca ko\u015bcielny“ *24<\/a><\/sup> ze Stuttgartu, przyby\u0142 do K\u0142odzka i odprawi\u0142 pogrzeb. Nast\u0119pc\u0105 kantora Jacoba Kronera zosta\u0142 Jacob Cohn.\u2075\u00b9)<\/p>\n\n\n\n Istnia\u0142 jednak rabin okr\u0119gowy dla gmin \u017cydowskich na \u015al\u0105sku \u015arodkowym, kt\u00f3ry mia\u0142 swoj\u0105 oficjaln\u0105 rezydencj\u0119 w Ole\u015bnicy [Oels] i kt\u00f3ry uczestniczy\u0142 w posiedzeniach Zgromadzenia Przedstawicieli K\u0142odzka [Glatzer-Repr\u00e4sentanten Versammlung]. Urz\u0105d ten sprawowa\u0142 dr Nachum Wahrmann (1895-1961) do 1937 r.\u2075\u00b2) Od 1847 r. pruska ustawa nakazywa\u0142a gminom \u017cydowskim \u0142\u0105czenie si\u0119 w tzw. okr\u0119gi synagogalne [Synagogenbezirke] , na czele kt\u00f3rych sta\u0142o zgromadzenie przedstawicieli [Repr\u00e4sentanten Versammlung] wybieranych przez gmin\u0119 i powo\u0142ywany przez nich zarz\u0105d. Rozwi\u0105za\u0142o to r\u00f3wnie\u017c liczne spory, kt\u00f3re w mi\u0119dzyczasie powsta\u0142y w gminie k\u0142odzkiej. Dotyczy\u0142y one za\u0142o\u017cenia cmentarza, za\u0142o\u017cenia szko\u0142y \u017cydowskiej i finansowania nauczyciela, podzia\u0142u koszt\u00f3w gminnych i za\u0142o\u017cenia r\u00f3\u017cnych synagog domowych [Stubensynagogen], a tak\u017ce przydzia\u0142u miejsc w synagodze. Poniewa\u017c przez lata istnia\u0142 tylko tymczasowy zarz\u0105d, niekt\u00f3rzy cz\u0142onkowie gminy nie chcieli uzna\u0107 statutu gminy z 1837 roku. Podobnie jak w innych pruskich miastach, mieszka\u0144cy K\u0142odzka zwr\u00f3cili si\u0119 o pomoc do Magistratu, kt\u00f3ry wybra\u0142 nowy zarz\u0105d. Jednak rz\u0105d we Wroc\u0142awiu uzna\u0142 statut za niewa\u017cny i nakaza\u0142 Magistratowi nie ingerowa\u0107 w sprawy gminy.\u2075\u00b3) Pruska ustawa z 1847 r. jasno okre\u015bla\u0142a sprawy gmin, ale zastrzega\u0142a prawo sprzeciwu dla pa\u0144stwa. W Hrabstwie K\u0142odzkim istnia\u0142 tylko jeden okr\u0119g synagogalny [Synagogenbezirk], a mianowicie okr\u0119g k\u0142odzki. Jego statut pochodzi z 28 stycznia 1859 r. Pocz\u0105tkowo okr\u0119g synagogalny obejmowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c kongregacj\u0119 filialn\u0105 w Z\u0105bkowicach \u015al\u0105skich [Frankenstein], kt\u00f3ra jednak zosta\u0142a oddzielona w 1870 r.\u2075\u2074) Jacob Kroner zmar\u0142 rok przed po\u0142o\u017ceniem kamienia w\u0119gielnego pod synagog\u0119 przy ul. Wojska Polskiego 13 [Gr\u00fcnestra\u00dfe 13], obok gimnazjum, 20 sierpnia 1884 roku. Teren, na kt\u00f3rym stan\u0119\u0142a synagoga, znajdowa\u0142 si\u0119 w miejscu dawnego pasa fortyfikacji, kt\u00f3ry zosta\u0142 rozebrany w 1877 r.\u2075\u2075)<\/p>\n\n\n\n Synagoga w K\u0142odzku<\/strong><\/p>\n\n\n\n W XIX wieku na \u015al\u0105sku wybudowano oko\u0142o 30 synagog. Do oko\u0142o 1870 r. by\u0142y one wzorowane na synagodze zaprojektowanej przez \u017cydowskiego architekta Alberta Rosengartena w Kassel w 1823 r., kt\u00f3ra opiera\u0142a si\u0119 na tzw. standardowym stylu Schinkla dla prostych ko\u015bcio\u0142\u00f3w.\u2075\u2076) W 1862 roku \u017cydowski architekt Edwin Oppler (1831-1880) z Wroc\u0142awia, a p\u00f3\u017aniej z Hanoweru, w swoim projekcie Nowej Synagogi we Wroc\u0142awiu poleci\u0142 styl roma\u0144ski \u015bredniowiecznych synagog w Nadrenii jako wz\u00f3r dla synagog w Niemczech, \u2075\u2077) w przeciwie\u0144stwie do chrze\u015bcija\u0144skich ko\u015bcio\u0142\u00f3w neogotyckich. Jednak du\u017ce synagogi, kt\u00f3re zaprojektowa\u0142, takie jak te we Wroc\u0142awiu i Hanowerze, by\u0142y wzorowane bardziej na katedrach \u015arodkowego Renu ni\u017c na tamtejszych \u015bredniowiecznych synagogach. Oppler zrezygnowa\u0142 z du\u017cej wie\u017cy, a zamiast tego umie\u015bci\u0142 kopu\u0142\u0119 w centrum jako dominuj\u0105cy architektoniczny element stylistyczny.<\/p>\n\n\n\n Synagoga w K\u0142odzku [Glatz] (ryc. 3), zbudowana w 1884 roku, nie zosta\u0142a zaprojektowana przez Opplera, ale przez nie\u017cydowskiego architekta Alberta Grau, kt\u00f3ry zbudowa\u0142 Now\u0105 Synagog\u0119 we Wroc\u0142awiu wed\u0142ug plan\u00f3w Opplera z 1866 roku. Fakt, \u017ce ten wa\u017cny architekt z biura architektonicznego Opplera otrzyma\u0142 to zlecenie, \u015bwiadczy o pewno\u015bci siebie spo\u0142eczno\u015bci k\u0142odzkiej. Podobnie jak lokalizacja synagogi od frontu ulicy.<\/p>\n\n\n\n Imponuj\u0105ca jest r\u00f3wnie\u017c kopu\u0142a synagogi w K\u0142odzku. Architektura wyra\u017anie pokazuje, \u017ce kongregacja pod\u0105\u017ca\u0142a \u015brodkowym kursem opisanym powy\u017cej. Zachowa\u0142a ona galeri\u0119 dla kobiet, kt\u00f3ra nie by\u0142a ju\u017c powszechna w synagogach reformowanych w drugiej po\u0142owie XIX wieku, ale posiada\u0142a organy, co pokazuje, \u017ce kongregacja sk\u0142ania\u0142a si\u0119 w kierunku reformowanym. \u2075\u2078) Organistk\u0105 by\u0142a Minna Schurz, z domu Herzberg, urodzona w K\u0142odzku w 1867 roku. W 1943 r. zosta\u0142a deportowana do Theresienstadt *25<\/a><\/sup> i tam zamordowana.\u2075\u2079) Kazanie podczas po\u015bwi\u0119cenia synagogi w K\u0142odzku 2 wrze\u015bnia 1885 r. wyg\u0142osi\u0142 liberalny rabin reformowany dr Manuel Joel z Wroc\u0142awia. W uroczysto\u015bci wzi\u0119li udzia\u0142 m.in. starosta i komendant pu\u0142kownik Goebel oraz przedstawiciele miasta. Kronika spisana przez duchownego Edmunda Scholza nie wspomina o udziale duchownych chrze\u015bcija\u0144skich.\u2076\u2070)<\/p>\n\n\n\n Przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107 \u017cydowskich obywateli<\/strong><\/p>\n\n\n\n Udzia\u0142 w \u017cyciu publicznym jasno pokazuje, \u017ce cz\u0142onkowie spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej byli zintegrowani ze spo\u0142ecze\u0144stwem miejskim. W przeciwie\u0144stwie do sytuacji w zachodnich Niemczech, gdzie w pierwszej po\u0142owie XIX wieku wci\u0105\u017c by\u0142o wielu \u017cebrz\u0105cych lub biednych \u017byd\u00f3w – a mianowicie 50% populacji \u017cydowskiej – w spo\u0142eczno\u015bciach \u017cydowskich na \u015al\u0105sku w du\u017cej mierze nie by\u0142o prekariatu. *26<\/a><\/sup> Statystyki z 1852 r. wykazuj\u0105 dla \u015al\u0105ska w kategorii: \u017cyj\u0105cy z wyznaczonej ja\u0142mu\u017cny, a tak\u017ce pensjonariusze publicznych przytu\u0142k\u00f3w i szpitali: 2,5%, w kategorii: bez mo\u017cliwego do zweryfikowania dochodu, a tak\u017ce poprzez \u017cebractwo: 6,8%. Og\u00f3lny wynik wynosi zatem mniej ni\u017c 10%.\u2076\u00b9) Niestety, nie ma konkretnych danych dla K\u0142odzka. Jednak szczeg\u00f3\u0142y zawodowe \u017cydowskich obywateli, kt\u00f3rzy osiedlili si\u0119 w K\u0142odzku w latach 1812-1855 pokazuj\u0105, \u017ce nale\u017celi oni do klasy \u015bredniej. Dominowa\u0142y zawody handlowe, a nast\u0119pnie gorzelnicy z 18 z 79 wymienionych zawod\u00f3w.\u2076\u00b2) To umo\u017cliwi\u0142o im szybkie zakorzenienie si\u0119 w mieszcza\u0144stwie, zw\u0142aszcza \u017ce „typowe zawody \u017cydowskie“, przy ok. 50% we wspomnianych statystykach nale\u017c\u0105cych do sektora handlowego, tj. sektora us\u0142ugowego, kt\u00f3ry teraz, w rodz\u0105cym si\u0119 kapitalizmie, w przeciwie\u0144stwie do przesz\u0142o\u015bci, uwa\u017cany by\u0142 za uznan\u0105 i wa\u017cn\u0105 dziedzin\u0119 zawodow\u0105.<\/p>\n\n\n\n W przeciwie\u0144stwie do spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich na Zachodzie, statystyki \u015bl\u0105skie tworz\u0105 interesuj\u0105c\u0105 kategori\u0119 specjaln\u0105: W gospodach i karczmach na w\u0142asny rachunek 10,4%. Przed emancypacj\u0105 w 1812 r. \u017bydzi na \u015al\u0105sku byli cz\u0119sto zatrudniani przez szlacht\u0119 do produkcji i sprzeda\u017cy w\u00f3dki w swoich maj\u0105tkach, co w Hrabstwie K\u0142odzkim, zar\u00f3wno w epoce habsburskiej, jak i fryderycja\u0144skiej, nie powiod\u0142o si\u0119. Jednak \u017cydowscy przedsi\u0119biorcy kontynuowali t\u0119 tradycj\u0119 r\u00f3wnie\u017c w K\u0142odzku, zw\u0142aszcza w zakresie wykorzystania wielu owoc\u00f3w le\u015bnych, kt\u00f3re „le\u015bne kobiety“ [„Puschweiblan“] *27<\/a><\/sup> dostarcza\u0142y do fabryk. I tak w 1860 r. Robert Schweizer i Carl Brieger za\u0142o\u017cyli fabryk\u0119 likier\u00f3w, octu i musztardy, a tak\u017ce przetw\u00f3rni\u0119 wina na koniak (ul. Czeska 21) [(B\u00f6hmische Str. 21)]. W 1874 roku zosta\u0142a zbudowana destylarnia Louisa Schotta (ul. Czeska 40) [(B\u00f6hmische Str. 40)], podobnie jak fabryka likier\u00f3w Alberta Jacoba przy ul. \u0141u\u017cyckiej 11 [Zimmerstr. 11] w latach 70. XIX wieku; oraz fabryka likier\u00f3w, d\u017cem\u00f3w i sok\u00f3w owocowych Hermanna Maya w 1874 roku (ryc. 4)\u2076\u00b3), kt\u00f3ry w 1903 roku zleci\u0142 architektowi Emilowi Gieferowi budow\u0119 domu na rogu ul. \u015al\u0105skiej i ul. Po\u0142abskiej [K\u00f6nigshainerstrasse i M\u00e4lzstrasse], *28<\/a><\/sup> \u0142\u0105cz\u0105cego budynek mieszkalny z zak\u0142adem produkcyjnym.<\/p>\n\n\n\n W XIX wieku produkcja piwa w K\u0142odzku kwit\u0142a dzi\u0119ki o\u015bmiu browarom. Tak\u017ce i tutaj dzia\u0142ali \u017cydowscy przedsi\u0119biorcy, tacy jak browar Nathana Zimmermanna, kt\u00f3ry butelkowa\u0142 5000 hektolitr\u00f3w piwa rocznie, oraz browar Michaela Kirchbergera przy ul. \u0141ukasi\u0144skiego 37 [Frankensteiner Str. 37] (\u2076\u2074).<\/p>\n\n\n\n Opr\u00f3cz tych firm, tak wa\u017cnych dla gospodarki K\u0142odzka, istnia\u0142y r\u00f3wnie\u017c sklepy towarowe prowadzone przez \u017cydowskich przedsi\u0119biorc\u00f3w. I tak Apteka „Pod Jeleniem“ przy Pl. B. Chrobrego 5 [Hirsch-Apotheke przy Ring 5], z kt\u00f3r\u0105 wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 pustelnik Johannes Treutler, kt\u00f3ry w porozumieniu z farmaceut\u0105 Louisem Ambrosiusem opracowa\u0142 s\u0142ynny „Balsam Jerozolimski“ [„Jerusalemer Balsam“]. Po \u015bmierci Treutlera (zm. 1892) konkurent Johannes Schittny naby\u0142 prawa do produkcji balsamu. „Jeleni Aptekarz“ [„Hirsch-Apotheker“], Max Lewy od 1906 r., nadal korzysta\u0142 z produkcji balsamu w swojej aptece. Wywi\u0105za\u0142 si\u0119 d\u0142ugi sp\u00f3r, kt\u00f3ry zako\u0144czy\u0142 si\u0119 w 1932 r. i Apteka Pod Murzynem [Mohrenapotheke] Schittny’ego uzyska\u0142a wy\u0142\u0105czne prawo do u\u017cywania nazwiska pustelnika na etykiecie.\u2076\u2075)<\/p>\n\n\n\n Inne sklepy nale\u017c\u0105ce do \u017byd\u00f3w to dom towarowy Gustava Gl\u00fccksmanna\u2076\u2076), pl. B. Chrobrego 19 [Ring 19], dom mody Dzialoszynskiego (ryc. 5)\u2076\u2077), ul. Armii Krajowej 7 [Schwedeldorfer Str. 7], sklepy odzie\u017cowe i obuwnicze Salomona Weinsteina i Jacquesa Brassa\u2076\u2078), pl. B. Chrobrego 11 [Ring 11], sklep Georga L\u00f6wy’ego\u2076\u2079), pl. B. Chrobrego 10 [Ring 10], sklep Salo Loewy’ego\u2077\u2070) *29<\/a><\/sup> na rogu Pl. B. Chrobrego i ul. Wita Stwosza [Ring – Br\u00fccktorstr.] w dawnej Taberne *30<\/a><\/sup>; wreszcie sklep z porcelan\u0105 Felixa Tichauera, kt\u00f3ry znajdowa\u0142 si\u0119 w po\u0142udniowo-wschodnim rogu Ratusza na Pl. B. Chrobrego [Unterring], gdzie obecnie mie\u015bci si\u0119 biblioteka miejska.\u2077\u00b9)<\/p>\n\n\n\n Liczba \u017cydowskich uczni\u00f3w w katolickim gimnazjum w K\u0142odzku r\u00f3wnie\u017c przemawia za akulturacj\u0105 i integracj\u0105 \u017cydowskich obywateli w K\u0142odzku. Podczas gdy udzia\u0142 \u017byd\u00f3w w og\u00f3lnej liczbie ludno\u015bci nigdy nie przekracza\u0142 0,5%, liczba \u017cydowskich uczni\u00f3w gimnazjum by\u0142a znacznie wy\u017csza, cho\u0107 z wahaniami. 1869: 6,7 %, 1873: 2,2 %, 1905: 3,7%. W 1863 r. – jak ju\u017c wspomniano – Theodor Kroner zda\u0142 tu matur\u0119. W tym czasie 14 z 337 uczni\u00f3w gimnazjum w K\u0142odzku by\u0142o \u017bydami ( = 4,1%).\u2077\u00b2) Kiedy podczas ferii w Zielone \u015awi\u0105tki w 1930 r. wroc\u0142awski wyk\u0142adowca dr Willy Cohn odwiedzi\u0142 K\u0142odzko jeden z jego uczni\u00f3w (we wroc\u0142awskim Johannesgymnasium) oprowadza\u0142 go. „Nawiasem m\u00f3wi\u0105c brat tego ucznia“ – powiedzia\u0142 Willy Cohn – „napisa\u0142 ca\u0142kiem przydatn\u0105 prac\u0119 o \u017bydach w K\u0142odzku jako coroczny projekt w miejscowym gimnazjum“ (tj. k\u0142odzkim Gymnasium). Praca, o kt\u00f3rej mowa, to Franz Loewy: Beitr\u00e4ge zur Geschichte der Juden in Glatz. Jahresarbeit am Staatl. Gymnasium zu Glatz 1929\/1930 [Przyczynki do historii \u017byd\u00f3w w K\u0142odzku. Roczna praca w pa\u0144stwowym gimnazjum w K\u0142odzku 1929\/30] (cz\u0119\u015bciowo przedrukowana w: Jahrbuch des Vereins f\u00fcr j\u00fcdische Geschichte und Literatur [Rocznik Stowarzyszenia Historii i Literatury \u017bydowskiej], Berlin 1937)\u2077\u00b3)<\/p>\n\n\n\n Nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce lata 1871-1918 by\u0142y „z\u0142otymi latami“ ludno\u015bci \u017cydowskiej na \u015al\u0105sku. Chocia\u017c konstytucja weimarska z 1919 r. przynios\u0142a \u017bydom pe\u0142ne r\u00f3wnouprawnienie, od 1919 r. pojawiaj\u0105 si\u0119 wyra\u017ane oznaki poczucia kryzysu w\u015br\u00f3d obywateli \u017cydowskich. Utrata po\u017cyczek wojennych, inflacja i spadek lub stagnacja gospodarki oznacza\u0142y, \u017ce wielu \u017byd\u00f3w potraci\u0142o sw\u00f3j maj\u0105tek lub prac\u0119. Do tego doszed\u0142 narastaj\u0105cy w\u015br\u00f3d w\u015br\u00f3d ludno\u015bci antysemityzm. Nie wiadomo, w jakim stopniu ten og\u00f3lny rozw\u00f3j wp\u0142yn\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c na \u017byd\u00f3w z K\u0142odzka, ale mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce chocia\u017c przedsi\u0119biorstwa handlowe \u017cydowskich przedsi\u0119biorc\u00f3w prawdopodobnie ucierpia\u0142y w wyniku kryzys\u00f3w gospodarczych po 1919 r., to w du\u017cej mierze nie stracili oni \u015brodk\u00f3w do \u017cycia. Rodzina Louisa Schotta, na przyk\u0142ad, w 1924 roku mog\u0142a \u015bwi\u0119towa\u0107 50-lecie firmy. W okresie mi\u0119dzywojennym Georg L\u00f6wy otworzy\u0142 sklep z artyku\u0142ami gospodarstwa domowego i zabawkami przy pl. B. Chrobrego 10 [Ring 10].\u2077\u2074).<\/p>\n\n\n\n Nawet w czasach Republiki Weimarskiej spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska w K\u0142odzku pozosta\u0142a wiod\u0105c\u0105 gmin\u0105 ze swoj\u0105 synagog\u0105, a zw\u0142aszcza z cmentarzem i Chewra Kadischa (towarzystwem pogrzebowym), co by\u0142o odnotowane w statucie od 1853 roku. Jacob Ledermann, kt\u00f3ry pochodzi\u0142 z Kleineibstadt w Dolnej Frankonii, s\u0142u\u017cy\u0142 jako kantor. Nowa niezale\u017cna kongregacja z prawami korporacyjnymi zosta\u0142a za\u0142o\u017cona w 1922 r. w L\u0105dku Zdroju [Bad Landeck], gdzie d\u0142ugoletni lekarz uzdrowiskowy dr Salomo Lachmann, kt\u00f3ry po 1933 r. wyemigrowa\u0142 do Erez Israel *31<\/a><\/sup> i w 1934 r. zosta\u0142 mianowany dyrektorem medycznym firmy Tiberias Hot Springs, zainicjowa\u0142 utworzenie kongregacji. Nad Jeziorem Galilejskim w Tyberiadzie za\u0142o\u017cy\u0142 uzdrowisko z gor\u0105cymi \u017ar\u00f3d\u0142ami, co wcze\u015bniej przez dziesi\u0119ciolecia praktykowa\u0142 jako lekarz uzdrowiskowy w L\u0105dku. Zmar\u0142 w 1940 r. Gmina \u017cydowska w L\u0105dku, kt\u00f3ra liczy\u0142a 94 cz\u0142onk\u00f3w w 1924 r., 51 w 1933 r. i tylko 20 w 1939 r., zosta\u0142a rozwi\u0105zana przez w\u0142adze 11 lutego 1937 r.\u2077\u2075).<\/p>\n\n\n\n Zag\u0142ada<\/strong><\/p>\n\n\n\n Zag\u0142ada spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w K\u0142odzku po 1933 r. zosta\u0142a szczeg\u00f3\u0142owo opisana przez Simone Laqua w jej artykule w publikacji upami\u0119tniaj\u0105cej Dietera Pohla 2004: „Der Prozess der ‚Entjudung‘ in der schlesischen Stadt Glatz 1933-1945“ [„Proces ‚od\u017cydzania‘ w \u015bl\u0105skim mie\u015bcie K\u0142odzku 1933-1945“].\u2077\u2076) Zbrodnie obejmowa\u0142y r\u00f3wnie\u017c spalenie synagogi w K\u0142odzku (ryc. 6) oraz zniszczenie sklep\u00f3w \u017cydowskich w\u0142a\u015bcicieli przez nazist\u00f3w w K\u0142odzku w noc pogromu 9 listopada 1938 r.\u2077\u2077).<\/p>\n\n\n\n Strasznych wydarze\u0144 z tamtych czas\u00f3w nie potrzeba tutaj powtarza\u0107. Jednak nale\u017cy wymieni\u0107 nazwiska \u017cydowskich obywateli Hrabstwa K\u0142odzkiego, kt\u00f3rzy zostali deportowani do oboz\u00f3w koncentracyjnych i tam zamordowani.\u2077\u2078)<\/p>\n\n\n\n – Edith Brass, ur. 27.3.1904 r. w K\u0142odzku (ostatnio: Krzesz\u00f3w [Gr\u00fcssau]) Deportacja, miejsce przeznaczenia nieznane.<\/p>\n\n\n\n – Johanna Friedensohn, z domu Prager, ur. 28 listopada 1881 r. w K\u0142odzku, ostatnie miejsce zamieszkania: Wroc\u0142aw, data \u015bmierci: 2.3.1943 r.<\/p>\n\n\n\n – Paula Fuchs, z domu Schott, urodzona 5 lipca 1877 r. w K\u0142odzku; deportowana z Wroc\u0142awia, ostatnie miejsce pobytu: Wroc\u0142aw, miejsce deportacji nieznane, data \u015bmierci: 7.5.1945 r.<\/p>\n\n\n\n – Franziska Holl\u00e4nder, z domu Lazarus, ur. 14.6.1865 r. w K\u0142odzku, deportowana z Wroc\u0142awia do Izbicy, zgon 13.4.1942 r.<\/p>\n\n\n\n – Marta Lazarus, ur. 27.9.1889 r. w K\u0142odzku, ostatnie miejsce zamieszkania: Wroc\u0142aw, data \u015bmierci: 24.11.1941 r.<\/p>\n\n\n\n – Georg Reich, ur. 23.01.1893 r. w K\u0142odzku, ul. Czeska 40 [B\u00f6hmische Str. 40], deportacja: miejsce przeznaczenia nieznane.<\/p>\n\n\n\n – Edith Richter, ur. 31.3.1898 r. w K\u0142odzku, deportowana 25.11.1941 r. do Kowna, data \u015bmierci: 29.11.1941 r.<\/p>\n\n\n\n – Georg L\u00f6wy (wed\u0142ug informacji zawartych w „Wegweiser durch die Welt der Glatzer Juden“ [„Przewodnik przez \u015bwiat k\u0142odzkich \u017byd\u00f3w“] wydanej przez polskich student\u00f3w, Wroc\u0142aw 2000, Georg L\u00f6wy zosta\u0142 deportowany do obozu przej\u015bciowego w Izbicy w 1942 r., z kt\u00f3rego nigdy nie powr\u00f3ci\u0142).<\/p>\n\n\n\n – Benno Ellguther, deportowany do Terezina [Theresienstadt] w 1942 r., data \u015bmierci: 25 czerwca 1943 r.<\/p>\n\n\n\n – Gustav Gl\u00fccksmann, deportowany do Terezina [Theresienstadt] 10.9.1942 r., data \u015bmierci: 19.12.1942 r.<\/p>\n\n\n\n – Minna Sch\u00fctz, z domu Herzberg, deportowana do Terezina [Theresienstadt] 2 kwietnia 1943 r., data \u015bmierci: 4 listopada 1943 r.<\/p>\n\n\n\n Dawn\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 w K\u0142odzku i jej zag\u0142ad\u0119 z r\u0105k narodowych socjalist\u00f3w upami\u0119tnia dzi\u015b w miejscu dawnej synagogi kamie\u0144 pami\u0105tkowy wzniesiony w listopadzie 1995 r. z inicjatywy Edwarda Ossowskiego i Reinharda Schindlera, zaprojektowany przez polsk\u0105 artystk\u0119 Ew\u0119 Baier (ryc. 7)\u2077\u2079). *32<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n Literatur <\/strong>*33<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n AELURIUS, Georg: Glaciographia oder Glaetzische Chronica. Das ist: Gr\u00fcndliche historische Beschreibung der ber\u00fcmbten und vornemen Stadt\/ ja gantzen Graffschafft Glatz\/ nach allen vornemsten St\u00fccken […]. Breslau – Leipzig 1625. ALBERT, Franz: Die Glatzer M\u00fcnze. Archivalische Studien zur Geschichte des M\u00fcnzwesens der Grafschaft Glatz. Glatz 1932.<\/p>\n\n\n\n BACH, Aloys: Urkundliche Kirchengeschichte der Grafschaft Glaz. Von der Urzeit bis auf unsere Tage. Breslau 1844.<\/p>\n\n\n\n BR\u00c4MER, Andreas: Ist Breslau in vielfacher Beziehung Vorort und Muster f\u00fcr Schlesien? Religi\u00f6se Entwicklungen in den j\u00fcdischen Gemeinden einer preu\u00dfischen Provinz im 19. Jahrhundert. In: BR\u00c4MER – HERZIG – RUCHNIEWICZ (Hg.), S. 217-258.<\/p>\n\n\n\n BR\u00c4MER, Andreas – HERZIG, Arno – RUCHNIEWICZ, Krzysztof (Hg.): J\u00fcdisches Leben zwischen Ost und West. Neue Beitr\u00e4ge zur j\u00fcdischen Geschichte in Schlesien. G\u00f6ttingen 2014.<\/p>\n\n\n\n BRANN, Markus: Geschichte der Juden in Schlesien, Breslau 1896.<\/p>\n\n\n\n BRETHOLZ, Berthold: Geschichtsquellen der Grafschaft Glatz, 6. Bd., Heft 2: Beschreibung der Urkunden im Glatzer Ratsarchiv. Hg.: Verein f\u00fcr Glatzer Heimatfreunde, Glatz 1927.<\/p>\n\n\n\n BRETHOLZ, Berthold: Geschichtsquellen der Grafschaft Glatz, 6. Bd., Heft 3: Das Pfarrei-Archiv in Glatz und das K\u00f6glersche Urkunden- und Aktenarchiv in der Pfarrei Ullersdorf. Hg.: Verein f\u00fcr Glatzer Heimatfreunde, Glatz 1928.<\/p>\n\n\n\n BRILLING, Bernhard: Die j\u00fcdischen Gemeinden Mittelschlesiens. Entstehung und Geschichte, Stuttgart-Berlin – K\u00f6ln 1972.<\/p>\n\n\n\n COHN, Willy: Verwehte Spuren. Erinnerungen an das Breslauer Judentum vor seinem Untergang. Hg.: Norbert CONRADS, K\u00f6ln Weimar – Wien 1995.<\/p>\n\n\n\n DOKT\u00d3R, Jan – BENDOWSKA, Magdalena: Der j\u00fcdische Buchdruck in Schlesien bis 1742. In: BR\u00c4MER – HERZIG – RUCHNIEWICZ (Hg.), S. 305- 326.<\/p>\n\n\n\n DOPPMEIER, Gerald: Auswanderung und Deportation der Juden. In: MEI\u1e9eNER – HIRSCHFELD (Hg.), S. 325-337.<\/p>\n\n\n\n HENKEL, Paul: Geschichte der Juden zu Glatz. Maschinenschrift, Glatz 2.6.1936, Exemplar in: Archiwum Pa\u0144stwowe we Wroc\u0142awiu\/ Staatsarchiv Breslau ( = APWr.). Akta Miasta K\u0142odzka ( = AMK\u0142), Nr. 5411.<\/p>\n\n\n\n HERZIG, Arno: Reformatorische Bewegungen und Konfessionalisierung. Die habsburgische Rekatholisierungspolitik in der Grafschaft Glatz. Hamburg 1996.<\/p>\n\n\n\n HERZIG, Arno: Dr. Theodor Kroner (1845-1923). Rabbiner aus der Grafschaft Glatz und Kirchenrat in Stuttgart. In: AGG-Mitteilungen, 1 (2002)<\/a>, S. 1-4.<\/p>\n\n\n\n HERZIG, Arno – RUCHNIEWICZ, Ma\u0142gorzata: Geschichte des Glatzer Landes, Hamburg – Wroc\u0142aw 2006.<\/p>\n\n\n\n KOS, Jerzy Krzysztof: Schlesische Synagogen. Bestandsaufnahme einer zerst\u00f6rten Baugattung. In: BR\u00c4MER – HERZIG – RUCHNIEWICZ (Hg.), S. 407-445.<\/p>\n\n\n\n LAQUA, Simone: Der Prozess der \u201eEntjudung“ in der schlesischen Stadt Glatz 1933-1945. In: Arno HERZIG (Hg.): Glaciographia Nova. Festschrift f\u00fcr Dieter Pohl<\/a>, Hamburg 2004, S. 301-316.<\/p>\n\n\n\n KONETZKY, Bernhard (Hg.): F\u00fchrer durch Glatz und die B\u00e4der der Grafschaft Glatz. Glatz 1930, hier: Gesch\u00e4ftsanzeige May, S. 18 und Dzialoszynski, S. 22.<\/p>\n\n\n\n LINKE, Oskar: Die Grafschaft Glatz, Bd. III.: Gymnasium und Konvikt zu Glatz. L\u00fcdenscheid 1961, S. 80-81.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/przed1945r.grafschaft-glatz.de\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Herzig-Juden-Abb_1-agg17all-1.jpg\")
(Foto: Georg Marx 1925)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/przed1945r.grafschaft-glatz.de\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Herzig-Juden-Abb_2-agg17all.jpg\")
![\"\"](\"http:\/\/przed1945r.grafschaft-glatz.de\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Herzig-Juden-Abb_3-agg17all.jpg\")
K\u0142odzko, ul. Wojska Polskiego [Glatz, Gr\u00fcne Stra\u00dfe]<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/przed1945r.grafschaft-glatz.de\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Herzig-Juden-Abb_4-agg17all.jpg\")
(Bernhard Konetzky 1930 r.)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/przed1945r.grafschaft-glatz.de\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Herzig-Juden-Abb_5-agg17all.jpg\")
(Bernhard Konetzky 1930 r.)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/przed1945r.grafschaft-glatz.de\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Herzig-Juden-Abb_6-agg17all.jpg\")
(Foto: Georg Dzierzow)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/przed1945r.grafschaft-glatz.de\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Herzig-Juden-Abb_7-agg17all.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n
https:\/\/obc.opole.pl\/dlibra\/publication\/1413\/edition\/1306\/content<\/a> <\/p>\n\n\n\n